شهریار نیوز:
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، نشست تخصصی «حفاظت و مرمت آثار کاغذی» سه‌شنبه(۱۴ مهرماه) ساعت ۱۰ در طبقه همکف، سالن شورای کتابخانه و مرکز اسناد کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران برگزار شد.
در این نشست مهندس حسینعلی جعفریان، رئیس بخش مرمت مجلس شورای اسلامی، دکتر سمیه محسنیان، مدیر بخش مرمت پژوهشکده اسناد کتابخانه ملی، دکتر نسرین نوحی، استادیار پژوهشکده مرمت و دکتر سوسن اصیلی، معاونت فنی پیشین کتابخانه مرکزی حضور داشتند و به طرح نکاتی درباره حفاظت و مرمت آثار کاغذی داشتند.
در ابتدای این نشست، طاهره بزرگ‌زاده، سرپرست بخش مرمت کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران با اشاره به سابقه فعالیت بخش مرمت کتابخانه دانشگاه تهران گفت: سال ۱۳۷۲ بخش مرمت کتابخانه دانشگاه تهران به همت مرحوم آیت‌الله هاشمی رفسنجانی ایجاد شد و با تجهیزات و دستگاه‌های به‌روز فعالیت خود را آغاز کرد.
وی افزود: هدف از برگزاری این نشست، هم‌اندیشی و به اشتراک گذاشتن تجربیات در حوزه حفاظت و مرمت است.
تجربه بیش از ۳ دهه در مرمت و ضرورت آموزش مدیران کتابخانه‌ها
سوسن اصلی، معاون فنی پیشین کتابخانه دانشگاه تهران، نیز با اشاره به آغاز فعالیت بخش مرمت این کتابخانه در دهه ۷۰ گفت: ما کار خود را با تجهیزات و دستگاه‌های بسیار خوبی آغاز کردیم و بسیاری از این تجهیزات، با همت آقای قائم‌مقامی به ایران وارد شد، فارغ‌التحصیلان رشته مرمت کاغذ در این بخش استخدام شدند، اما به مرور زمان هرکدام از نیروها از این مجموعه جدا شده و به بخش‌های دیگر رفتند.
وی با اشاره به بیش از ۳۰ سال تجربه فعالیت در حوزه کتابداری اظهار کرد: یکی از نکات مهمی که در این مسیر برای من جالب بود، ضرورت برگزاری جلسات توجیهی و آموزشی برای مدیران و کارکنان کتابخانه‌هاست؛ چون آگاهی این افراد نقش مهمی در حفاظت از آثار دارد.
اصلی، یکی از اقدامات مهم بخش مرمت را بررسی همه نسخه‌ها، شناسایی آسیب‌ها و درجه‌بندی آن‌ها دانست و گفت: برای نسخه‌ها فهرستی تهیه شد و مرمت آثار براساس اولویت‌های مشخص، و به مرور انجام گرفت و هنوز هم مرمت‌ها تا حد زیادی براساس همان فهرست انجام می‌شود.
معاون فنی پیشین کتابخانه دانشگاه تهران، با اشاره به تجربه اسکن نسخه‌های خطی ادامه داد: در دوره‌ای نسخه‌ها را اسکن می‌کردیم، اما در بسیاری از موارد، هنگام اسکن، آسیب‌هایی به نسخه وارد می‌شد. وقتی با نسخه آسیب‌دیده مواجه می‌شدیم، به همکاران بخش مرمت اعلام می‌کردیم که این نسخه نباید اسکن شود و باید از آن عکاسی شود.
وی افزود: حتی برخی نسخه‌ها، قابلیت اسکن یا عکاسی نیز نداشتند و در چنین مواردی تصمیم‌گیری براساس نظر متخصصان مرمت انجام می‌شد.
اصلی همچنین بر اهمیت کنترل شرایط محیطی مخازن تأکید کرد و گفت: فضای مخزن، همواره از بخش مرمت کنترل می‌شد و دما و شرایط محیطی، مستمر بررسی می‌شد تا نسخه‌ها در اثر شرایط نامناسب محیطی دچار آسیب جدی نشوند.
وی با اشاره به نسخه‌های نفیس موجود در ویترین‌ها، اظهار کرد: برخی نسخه‌های ویترینی بسیار نفیس هستند و به پاکسازی نیاز دارند که این کار با توجه به شرایط و نحوه انتقال آن‌ها انجام می‌شود.
ضرورت آموزش برای مقابله با بحران
اصلی، با اشاره به تجربه نفوذ آب به مخزن نسخه‌های خطی گفت: چند سال قبل، زمانی که تهران با یخبندان مواجه شد، با من تماس گرفتند و گفتند آب به مخزن خطی نفوذ کرده است. شب بود اما با همه سختی‌ها به کتابخانه رفتیم و با کمک نگهبانان، نسخه‌ها را جابه‌جا کردیم.
وی افزود: باید از چنین اتفاقاتی جلوگیری و برای آن‌ها پیشگیری کرد؛ هرچند اکنون برای نگهداری آثار، فضای مناسب‌تری پیش‌بینی شده است.
اصلی، بر ضرورت شکل‌گیری یک حرکت آموزشی در حوزه مرمت تأکید و بیان کرد: باید جنبشی ازسوی مرمتگران آغاز و آموزش‌هایی برای بخش‌های مرمت کتابخانه‌های سراسر کشور ارائه شود تا مشخص باشد در شرایط بحران چه اقداماتی باید انجام شود.
اصلی، همچنین با اشاره به نیاز به مواد اولیه تخصصی برای مرمت گفت: در این زمینه باید بسیار مراقب آثار مرمت‌شده بود و مواد مورد استفاده نیز با دقت و براساس اصول علمی انتخاب شوند.
مدیران کتابخانه‌ها باید با اصول حفاظت از آثار آشنا باشند
اصلی، با تأکید بر ضرورت آگاهی مدیران کتابخانه‌ها بیان کرد: علت اینکه معتقدم مدیران باید نسبت به موضوع مرمت و حفاظت آگاه باشند، این است که گاهی در برخی کتابخانه‌ها اقداماتی انجام می‌شود که با اصول حفاظت سازگار نیست؛ برای مثال، جلد نسخه‌ها بدون توجه به ارزش تاریخی آن‌ها تعویض می‌شود و باید از چنین اقداماتی جلوگیری کرد.
وی افزود: این کتاب‌ها و نسخه‌ها آثار ملی هستند و باید در نگهداری آن‌ها دقت زیادی داشته باشیم. رئیس کتابخانه باید نسبت به این موضوعات، آگاهی داشته باشد و بررسی شود که مرمت کتاب‌ها و نسخه‌ها در شرایط مناسب و استاندارد انجام می‌شود، آثاری که نیازمند مرمت هستند، باید در شرایط ثابتی نگهداری شوند تا پیش از آغاز عملیات مرمت، آسیب بیشتری نبینند.
وی با تأکید بر ضرورت ایجاد یک تشکل تخصصی ادامه داد: معتقدم مرمتگران باید یک انجمن و تشکل داشته باشند تا اطلاعات و تجربیات خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند.
استفاده از ظرفیت بخش خصوصی با حفظ امنیت شغلی مرمتگران
در بخش دیگری از این نشست، حسینعلی جعفریان، نیز در سخنانی با بیان اینکه ما میراث‌داران امانت‌هایی هستیم که به دست ما رسیده است، گفت: وظیفه سختی بر عهده داریم؛ زیرا مباحث مربوط به مرمت، بسیار گسترده است و باید از زوایای مختلف به آن توجه کرد.
وی بر ضرورت توجه به ظرفیت بخش خصوصی در حوزه مرمت تأکید کرد و گفت: نباید از بخش خصوصی غافل باشیم؛ چراکه گاهی اتفاقاتی در این حوزه رخ می‌دهد که حتی موجب خروج نسخه‌ها از کشور می‌شود.
جعفریان، با اشاره به امکان واگذاری برخی فعالیت‌ها به بخش خصوصی گفت: برخی امور مانند صحافی را می‌توان به بخش خصوصی سپرد. برای صحافی چندین هزار نسخه، کار را به بیرون از مجموعه و بخش خصوصی واگذار کردیم و این کار با سرعت بیشتری انجام شد.
وی بیان کرد: نسخه‌های خطی، حساس‌تر هستند و برخی از آن‌ها را نباید با عجله مرمت کرد. در این موارد باید با احتیاط بیشتری عمل شود، اگر مراکز بتوانند بخشی از کار را به بخش خصوصی واگذار کنند، باید در کنار آن حقوق و جایگاه نیروهای مرمت نیز حفظ شود.
کمبود نیروی متخصص و ضرورت توجه به امنیت شغلی
جعفریان، با اشاره به سابقه تربیت دانشجو در حوزه مرمت گفت: سال‌ها دانشجویان زیادی در حوزه مرمت داشتیم که روی نسخه‌های مرمتی کار می‌کردند و اکنون بسیاری از آن‌ها در تهران و حتی خارج از کشور مشغول به فعالیت هستند، با این حال، مسئله امنیت شغلی مرمتگران باید جدی گرفته شود. همه را نمی‌توان استخدام کرد، اما باید به شرایط کار، حقوق و بیمه آن‌ها توجه شود.
جعفریان، ادامه داد: با معضل نیروی انسانی مواجه هستیم و جوانان باید آموزش ببینند و کار با ابزار را بیاموزند.
وی با تأکید بر اهمیت آموزش گفت: آموزش در حوزه مرمت اهمیت ویژه‌ای دارد و تربیت مرمتگر کاغذ از اهمیت زیادی برخوردار است. در بسیاری از موارد باید تلاش کنیم نیروهای زبده و حرفه‌ای تربیت شوند تا بتوان از آن‌ها برای مرمت آثار قدیمی استفاده کرد.
وی افزود: معتقدم آموزش‌ها باید یک‌دست و استاندارد شود. پس از این نشست نیز می‌توان نشست‌های تخصصی برگزار کرد تا انجمن مرمت و تشکل‌های تخصصی، موضوع آموزش و تبادل تجربه را دنبال کنند.
جعفریان، با بیان اینکه حتی امروزه می‌توان از طریق انجمن، روش ساخت دفترهای هنری و آنتیک را به مردم و مخاطبان آموزش داد، یادآور شد: همچنین لازم است به افرادی که نسخه‌های خطی و قدیمی در اختیار دارند، درباره نحوه نگهداری و حفاظت از این آثار آموزش داده شود.
حفاظت پیشگیرانه باید بر مرمت مقدم باشد
سمیه محسنیان، مدیر بخش مرمت پژوهشکده اسناد کتابخانه نیز در بخش دیگری از این نشست با اشاره به فعالیت‌های انجام‌شده در کتابخانه ملی، کتابخانه مجلس و سایر مراکز تخصصی گفت: افرادی که در حوزه مرمت فعالیت می‌کنند، به مباحث فنی و علمی توجه دارند و دانش حفاظت و مرمت نیز در حال شکل‌گیری و توسعه است.
وی با اشاره به تجربه برخی کشورها در زمینه حفاظت پیشگیرانه اظهار کرد: در کتابخانه‌ها و آرشیوهای ژاپن، نخستین اولویت، حفاظت پیشگیرانه است. حتی یک تمیزکاری ساده می‌تواند از نسخه‌ها در برابر برخی آسیب‌ها محافظت کند.
محسنیان افزود: من مطالعات زیادی در این حوزه داشتم، برای مثال، در زمینه اسیدزدایی، در ژاپن ابتدا میزان اسیدیته اسناد را بررسی و pH آن‌ها را اندازه‌گیری کرده بودند و این کار مقدم بر عملیات اسیدزدایی بود.
وی ادامه داد: در روسیه و برخی کشورهای دیگر نیز نسخه‌های اصیل و منحصر به فرد را به همان شکل و شیوه‌ای که به دست ما رسیده‌اند، مرمت می‌کنند. هدف، حفظ اثر و انجام حفاظت و مرمت است، نه صرفاً زیباسازی آن.
مرمت نباید به اصالت تاریخی اثر آسیب بزند
محسنیان، با اشاره به مبانی نظری حفاظت و مرمت گفت: مرمت یک تصمیم علمی، تاریخی و عملی برای حفظ اثر است و باید با توجه به شرایط هر اثر انجام شود. آثار کاغذی دارای ارزش تاریخی، هنری و علمی هستند و نباید صرفاً با هدف زیبایی ظاهری مرمت شوند.
وی افزود: از قرن نوزدهم تاکنون نظریه‌پردازان مختلف درباره مرمت، دیدگاه‌های متفاوتی مطرح کرده‌اند، اما یکی از اصول مهم این است که هویت تاریخی اثر حفظ شود و تغییری در اصالت آن ایجاد نشود.
محسنیان، بیان کرد: اگر قرار است، مداخله‌ای روی یک اثر انجام شود، باید به گونه‌ای باشد که به اصالت آن آسیب نزند. در برخی نسخه‌ها دیده می‌شود که در کاغذ، متن، نقاشی و حتی ساختار کتاب مداخله‌هایی صورت گرفته است که باید نسبت به آن‌ها حساس بود.
وی همچنین بر ضرورت بررسی آثار بلندمدت مواد مورد استفاده در مرمت تأکید کرد و گفت: همچنان معتقدم حفاظت پیشگیرانه باید در اولویت باشد؛ در برخی کتابخانه‌ها طی سال‌های اخیر استفاده از نانوذرات و نانومواد مورد توجه قرار گرفته است، اما باید بدانیم هر یک از این مواد در آینده چه تأثیری بر کتاب خواهد داشت و آیا ممکن است در سال‌های آینده پیامد نامطلوبی ایجاد کند یا خیر.
آلودگی زیستی؛ خطری فراتر از یک مسئله مرمتی
در ادامه نیز نسرین نوحی، استادیار پژوهشکده مرمت، با اشاره به موضوع آلودگی زیستی در مجموعه‌های موزه‌ای و کتابخانه‌ای گفت: در شرایط بحران قرار داریم و گاهی تعطیلی‌های طولانی‌مدت، مانند شرایط جنگی، موجب می‌شود رسیدگی به مجموعه‌ها کاهش پیدا کند و در نتیجه آلودگی زیستی اسناد و کتاب‌های کتابخانه‌ها افزایش یابد.
وی افزود: به همین دلیل حفاظت پیشگیرانه اهمیت ویژه‌ای دارد و باید تلاش کنیم با شناسایی سند آلوده، خطر زیستی را در همان مراحل اولیه پایش کنیم و مانع تبدیل آن به یک بحران بزرگ‌تر شویم.
نوحی، با اشاره به عوامل مؤثر در رشد آلودگی‌های زیستی گفت: رطوبت، دما، زمان و مواد غذایی مورد نیاز باکتری‌ها می‌توانند زمینه رشد قارچ و آلودگی کتاب‌های کتابخانه را فراهم کنند. بنابراین پیشگیری از ایجاد شرایط مناسب برای رشد عوامل زیستی اهمیت زیادی دارد. آلودگی زیستی فقط یک مسئله مرمتی نیست؛ مسئله اصلی، رابطه میان عامل خطر، شرایط محیطی، زمان و آسیب است.
مدیریت ریسک؛ چند قدم جلوتر از بحران
استادیار پژوهشکده مرمت با تأکید بر اهمیت مدیریت ریسک گفت: هدف حفاظت پیشگیرانه این نیست که منتظر بمانیم آسیب رخ دهد و بعد برای آن اقدام کنیم، بلکه باید چند قدم جلوتر باشیم.
وی درباره پیامدهای ورود یک سند آلوده به مجموعه توضیح داد: اگر سند مشکوک به‌موقع شناسایی نشود و وارد مخزن شود، می‌تواند موجب رشد و انتشار آلودگی به سایر کتاب‌ها شود. حفاظت پیشگیرانه می‌تواند از وقوع چنین شرایطی جلوگیری کند.
نوحی، با اشاره به چالش‌های پیش روی کارشناسان و مدیران آرشیو گفت: چالش‌هایی مانند تشخیص آلودگی، قرنطینه، ریشه‌یابی علت، مشخص نبودن تصمیم‌گیرنده، کمبود تجهیزات و زیرساخت و نبود آستانه‌های تصمیم‌گیری مشخص برای آغاز عملیات مداخله، ازجمله مشکلات این حوزه است.
وی ادامه داد: در رویکرد پیشگیرانه، عوامل خطر محیطی شناسایی می‌شوند تا از بروز بحران جلوگیری شود. به همین دلیل پایش استاندارد محیط، هشدار زودهنگام و پایش روند تغییرات اهمیت ویژه‌ای دارد و باید ریسک را مدیریت کرد.
نوحی، در ادامه، پنج پیشنهاد برای آینده حفاظت پیشگیرانه ارائه کرد و گفت: نخستین موضوع، تدوین یک پروتکل مشخص برای مواجهه با آلودگی زیستی است؛ به این معنا که از زمان مشاهده آلودگی تا قرنطینه، ارزیابی، پاکسازی و بازگشت اثر به مجموعه، روندی مشخص و مدون وجود داشته باشد.
وی افزود: پیشنهاد دوم، ایجاد فضای قرنطینه و زیرساخت واکنش است؛ هر مجموعه بزرگ باید برای مواجهه با سند مشکوک یا آلوده آمادگی داشته باشد و فضای مناسبی برای قرنطینه و اقدامات اولیه در اختیار داشته باشد.
این استادیار پژوهشکده مرمت، پایش مستمر و هوشمند محیط را سومین ضرورت دانست و گفت: باید از ثبت «داده» به سمت هشدار زودهنگام و اقدام حرکت کنیم تا پیش از وقوع آسیب جدی، امکان مداخله وجود داشته باشد.
نوحی، تشکیل تیم‌های بین‌رشته‌ای را چهارمین پیشنهاد خود عنوان کرد و ادامه داد: در این زمینه باید مرمتگر، میکروبیولوژیست، متخصص تأسیسات و سیستم‌های HVAC، کارشناس بهداشت حرفه‌ای و مدیریت مجموعه در کنار یکدیگر قرار گیرند و برای مواجهه با بحران تصمیم‌گیری کنند.
وی بر ضرورت ثبت و تحلیل حوادث تأکید کرد و گفت: باید حوادث رخ‌داده ثبت، تحلیل و از آن‌ها برای یادگیری استفاده شود؛ چراکه تجربه هر حادثه می‌تواند به ما کمک کند تا در آینده از تکرار آن جلوگیری کنیم و نظام حفاظت پیشگیرانه را ارتقا دهیم.
به گزارش ایبنا؛ بخش پایانی این نشست به پرسش و پاسخ شرکت‌کنندگان و مرمتگران حاضر در این رویداد و طرح دغدغه‌ها و چالش‌های آن‌ها در حرفه مرمت اختصاص داشت.
ثبت دیدگاه