شهریار نیوز:
به گزارش خبرگزاری ایمنا، برای شناخت مسجد جامع گناباد، باید کمی از شتاب امروز فاصله گرفت و خود را به کوچه‌های قدیمی قصبه‌شهر رساند؛ همان محدوده‌ای که امروز در بخش شرقی گناباد قرار دارد و مسجد جامع در آن جای گرفته است.
مسجد از آن بناهایی نیست که تنها به خاطر بزرگی یا ارتفاعش در ذهن بماند. آنچه گردشگران و شهروندان را متوقف می‌کند، جزئیات است؛ آجرهایی که با دقت کنار هم نشسته‌اند، کتیبه‌هایی که هنوز خوانا هستند و ایوانی که پس از گذشت قرن‌ها، همچنان بخش مهمی از سیمای بنای مسجد را شکل می‌دهد.
مسجد جامع گناباد در شکل کنونی، بنایی دوایوانی است؛ الگویی که در معماری خراسان اهمیت ویژه‌ای دارد. صحن مرکزی، ایوان جنوبی در سمت قبله، ایوان شمالی، رواق‌ها و شبستان‌های ستون‌دار، اجزای اصلی این مجموعه را تشکیل می‌دهند.
اما داستان مسجد به یک تاریخ و یک دوره محدود نمی‌شود. شواهد معماری نشان می‌دهد بنای کنونی در طول زمان دستخوش تغییراتی شده و برخی بخش‌های آن در دوره‌های بعدی شکل گرفته‌اند و به همین دلیل، مسجد را باید حاصل چند مرحله ساخت و تحول دانست.
۶۰۹ هجری قمری یعنی بیش از هشت قرن پیش
یکی از مهمترین اسناد تاریخی مسجد جامع گناباد، کتیبه آجری به خط کوفی آن است. در کتیبه‌ای که در بنا دیده می‌شود، تاریخ ۶۰۹ هجری قمری آمده است؛ تاریخی که بخش مهمی از پژوهش‌های مربوط به مسجد بر اساس آن انجام شده است.
تصور اینکه آجرهایی که امروز روبه‌روی ما قرار گرفته‌اند، زمانی به دست یک معمار یا بنّا در کنار هم گذاشته شده‌اند و قرن‌ها بعد هنوز همان کتیبه را بر خود دارند، شاید یکی از زیباترین بخش‌های مواجهه با این مسجد باشد.
البته وجود کتیبه ۶۰۹ هجری به معنای آن نیست که تمام اجزای مسجد در همان سال ساخته شده‌اند. پژوهش‌های معماری، بنا را مجموعه‌ای از فضاها و الحاقات متعلق به دوره‌های مختلف می‌داند و حتی وجود یک کتیبه آجری کوفی با ویژگی‌های قدیمی‌تر، احتمال وجود بنایی پیش از ساختمان کنونی را مطرح کرده است.
ایوانی که چشم را نگه می‌دارد
اگر قرار باشد در مسجد جامع گناباد تنها یک بخش را با دقت بیشتری ببینیم، ایوان جنوبی یا ایوان قبله انتخاب مناسبی است.
این ایوان در ضلع جنوبی صحن قرار دارد و از شاخص‌ترین قسمت‌های مسجد به شمار می‌رود. آجرکاری‌های آن، یکی از مهمترین جلوه‌های هنری بناست؛ نوارهای تزئینی، نقوش هندسی و کتیبه‌های آجری در کنار یکدیگر، نمایی ساخته‌اند که در آن آجر همزمان نقش سازه و تزئین را بر عهده دارد.
در حاشیه ایوان، کتیبه‌ای قرآنی با خط بنایی دیده می‌شود که در پایان آن تاریخ ۶۰۹ هجری قمری آمده است. همین ترکیب آجر و خط، یکی از ویژگی‌هایی است که مسجد جامع گناباد را در میان بناهای تاریخی خراسان قابل توجه کرده است.
در اینجا برای زیباتر شدن بنا، چیزی به آن اضافه نشده؛ خود آجرها زیبایی را ساخته‌اند. شاید اگر چند لحظه بیشتر به نمای ایوان نگاه کنیم، متوجه شویم که هنر معمار گذشته تنها در ساختن یک طاق یا دیوار خلاصه نمی‌شده است. او حتی آجر را طوری کنار آجر دیگر قرار داده که سطح دیوار تبدیل به صفحه‌ای برای روایت و نقش شده است.
محرابی در میان آجر و گچ
در ایوان قبله، محراب مسجد نیز از عناصر مهم بناست. تزئینات محراب با نقوش هندسی و گیاهی و کتیبه‌هایی همراه شده و در کنار آجرکاری ایوان، فضای معنوی این بخش را شکل می‌دهد.
محراب در معماری مسجد، نقطه‌ای است که جهت قبله را مشخص می‌کند و از نظر معنوی، مهمترین بخش فضای عبادت به شمار می‌رود؛ اینجا اما یک ویژگی دیگر هم وجود دارد: محراب و کتیبه‌ها در دل معماری ساده مسجد قرار گرفته‌اند و به جای آنکه فضا را از تزئینات پر کنند، با کلیت بنا هماهنگ شده‌اند.
دو ایوان، یک حیاط و چند فصل زندگی
صحن مسجد، فضای میانی مجموعه است و دو ایوان اصلی در دو سوی آن قرار گرفته‌اند؛ ایوان جنوبی رو به قبله و ایوان شمالی در مقابل آن.
در اطراف صحن، رواق‌ها و شبستان‌های ستون‌دار قرار گرفته‌اند. منابع معماری، برای مسجد چند شبستان ستون‌دار را ثبت کرده‌اند که در بخش‌های مختلف پیرامون ایوان‌ها و حیاط قرار دارند.
ردپای خراسان در آجرکاری
اهمیت مسجد جامع گناباد تنها در قدمت تاریخی آن خلاصه نمی‌شود؛ این بنا برای شناخت معماری خراسان در سده‌های میانی اسلامی نیز اهمیت دارد.
مطالعات انجام‌شده درباره کتیبه‌ها و آرایه‌های تزئینی مسجد نشان می‌دهد آجرکاری و کتیبه‌های آن از نظر نظم، تناسب و شیوه اجرای حروف، ارزش هنری قابل توجهی دارند. یک پژوهش دانشگاهی درباره کتیبه‌های مسجد نیز به بررسی ساختار نوشتاری و آرایه‌های تزئینی آن پرداخته و مجموعه کتیبه‌های بنا را از نظر هنری مورد تحلیل قرار داده است.
این همان جایی است که معماری و خوشنویسی به هم می‌رسند؛ حروف بر آجر نشسته‌اند و آجرها بخشی از کلمات شده‌اند.
مسجدی که زمان را پشت سر گذاشته است
مسجد جامع گناباد در طول عمر خود بارها مرمت شده است. بنا همچنین در برابر زلزله‌های منطقه آسیب‌هایی دیده و بخش‌هایی از آن در دوره‌های مختلف بازسازی شده است. از جمله، گزارش‌های موجود به آسیب‌های واردشده در زلزله سال ۱۳۴۷ خورشیدی و عملیات بازسازی پس از آن اشاره دارند.
این موضوع شاید بیش از هر چیز نشان دهد که ماندگاری بناهای تاریخی تنها به کیفیت ساخت اولیه وابسته نیست و گاهی نسل‌های بعدی نیز باید برای حفظ آنها تلاش کنند.
مسجد جامع گناباد امروز همان بنایی نیست که هشت قرن پیش ساخته شده بود؛ بخشی از آن تغییر کرده، قسمت‌هایی مرمت شده و در طول زمان فضاهایی به مجموعه افزوده شده است، اما استخوان‌بندی اصلی و بسیاری از نشانه‌های تاریخی آن همچنان باقی مانده‌اند.
قصه‌ای که در آجرها ادامه دارد
این مسجد در ۲۰ بهمن ۱۳۱۸ با شماره ۳۲۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد، اما اگر بخواهیم مسجد جامع گناباد را با تاریخ ثبت، شماره اثر ملی یا حتی تاریخ ساخت معرفی کنیم، بخش مهمی از داستان آن را از دست داده‌ایم.
ارزش مسجد در این است که هنوز می‌توان در آن، ردپای آدم‌هایی را تصور کرد که قرن‌ها پیش در همین صحن قدم می‌زدند. کسانی که شاید نامشان هیچ‌وقت در تاریخ ثبت نشد، اما بخشی از زندگی‌شان با این بنا گره خورد.
مسجد جامع گناباد امروز در میان شهری قرار گرفته که خودش لایه‌های فراوانی از تاریخ خراسان را در دل دارد. در کنار این مسجد، مجموعه تاریخی قصبه‌شهر نیز قرار گرفته و حضور مسجد در چنین بستری، پیوند آن را با تاریخ و زندگی شهری گناباد پررنگ‌تر می‌کند.
ثبت دیدگاه